Аб архіве

Гісторыя архіва

З утварэннем Гродзенскай губерні (1801г.) і ўстановай губернскага праўлення(1802 г.)  быў створаны і архіў. На працягу XIX ст. ён знаходзіўся ў многіх памяшканнях горада, а з 1900 г. размясціўся ў будынку так званай «б. паштовай канторы », пабудаваным у другой палове XVIII ст. і размешчаным на Дварцовай плошчы, 4 (цяпер пл. Тызенгауза, 2).

 

Архіў прымаў толькі «скончаныя» справы з устаноў губерні. Акрамя таго, яму былі перададзеныя актавыя кнігі шматлікіх мясцовых судоў Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай за XVI-XVIII стст. 2 апреля 1852 г. імператар Мікалай I падпісаў указ «Аб заснаванні ў Кіеве, Віцебску і Вільнi цэнтральных архіваў для актавых кніг Заходніх губерняў ». З гродзенскага архіва былі канфіскаваныя і перададзеныя ў Віленскі цэнтральны архіў старажытныя актавыя кнігі па 1799 г. уключна, «Важныя ў археаграфічнай стаўленні і складзеныя адзіныя ў сваім родзе матэрыялы для айчыннай гісторыі і для дваранскіх родаў».

Пры разборы архіваў павятовых устаноў Гродзенскай губерні шляхам продажу на вагу знішчаліся справы, якія маюць гістарычнае значэнне. Такім чынам, знікла вялікая колькасць спраў па гісторыі паўстанняў 1830-1831 і 1863-1864 гг. У 1865 г. губернскае праўленне заснавала камісіі па разбору старых архіўных спраў, якія падлягаюць знішчэнню ва ўстановах, падведамасных Міністэрству ўнутраных спраў. Імі было адзначана, што «пры знішчэнні архіўных спраў падлягае наогул выконваць крайнюю абачлівасць, каб не падвергнуць знішчэнню такія справы, у якіх у наступстве можа сустрэцца патрэба, калі не для бягучых спраў, то пры складанні гістарычных, статыстычных і інш. навукоўцаў звестак ".

Тэрыторыя Беларусі часта станавілася арэнай ваенных дзеянняў, следствам чаго з'яўлялася або прамое знішчэнне дакументальных матэрыялаў (як, напрыклад, в 1812 г. і 1915 г.), або іх вываз у сумежныя краіны (ў парадку эвакуацыі – на ўсход або ў якасці трафеяў – на захад). Перад акупацыяй Гродна французскімі войскамі архіў губернскага праўлення быў вывезены ў Маскву, Тамбоў і іншыя гарады Расіі. Таму вярнулася толькі частка архіва (частка спраў згарэла падчас пажару ў Маскве). У Першую сусветную вайну архіў зноў панёс значны ўрон. Частку спраў эвакуіравалі ў глыб Расіі і шмат з іх аселі ў расійскіх архівах. Хоць яшчэ да 1914 г. многія яго найкаштоўнейшыя матэрыялы перадаваліся для папаўнення навуковых сходаў Вільнi і Санкт-Пецярбурга.

У перыяд знаходжання Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы ў Гродне, у гэтым жа будынку размяшчаўся Гродзенскі дзяржаўны архіў (Дзяржаўны архіў у г. Гродна), які быў утвораны ў 1922 г. з неэвакуiраваных падчас Першай сусветнай вайны архіваў устаноў Гродзенскай губерні. Летам 1922 г. да яго далучылі архіў у Наваградку, а пасля 1926 г. – архіў у Сувалках. Дырэктарам архіва была Яніна Казлоўска-Студнiцка, жонка Вацлава-Гiзберта Студнiцкага, супрацоўніка Віленскага архіва.

У 1928 г. польскі ўрад узбудзіў хадайніцтва перад урадам СССР аб перадачы Дзяржаўнаму архіву ў Гродне дакументальных матэрыялаў устаноў Гродзенскай губерні, эвакуiраваных падчас вайны ў цэнтральныя раёны Расіі. Савецкі ўрад задаволіла гэтае хадайніцтва, і ў лютым 1930 г. у Гродне паступілі дакументальныя матэрыялы з Масквы і Ленінграда. У 1935 г. з Віленскага дзяржаўнага архіва вярнуліся матэрыялы за першую палову XIX ст.

У гэты перыяд Дзяржаўным архівам у Гродне камплектавалася бібліятэка. У архіве захоўваецца інвентар бібліятэкі за 1922-1936 гг., у якім ужо ў тыя гады налічвалася 1130 выданняў на польскай і рускай мовах. У далейшым бібліятэка папаўнялася выданнямі даведачнага, энцыклапедычнага, актавага, заканадаўчага, навуковага і метадычнага характару, перыядычнымі выданнямі, архiвазнаўскай літаратурай.

Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР на базе вышэйзгаданага архіва ў кастрычніку 1939 г. быў пакладзены пачатак арганізацыі ўжо савецкай архіўнай установы, а 11 лютага 1940 г. пастановай СНК БССР Гродзенскі архіў быў рэарганізаваны ў гістарычны архіў (філіял Цэнтральнага гістарычнага архіва БССР). Пасля нападу Германіі на Савецкі Саюз дзейнасць архіва была спыненая. У архіве да пачатку Вялікай Айчыннай вайны на захоўванні знаходзіліся архіўныя дакументы за 1800 – 1939 гг. Падчас акупацыі немцамі г. Гродна архіўныя дакументы імі былі вывезены ў г. Данцыг, а астатнія архіўныя дакументы перавезены ў гарадзенскую турму.

Пасля вызвалення горада ў ліпені 1944 г. праца архіва аднавілася. Першачарговай задачай архівістаў быў вышук і вяртанне архіўных дакументаў, канцэнтрацыя іх у будынку архіва (пл. Тызенгауза, 2). Захаваныя архіўныя дакументы за 1919-1939 гг. былі перададзеныя ў ізноў утвораны Дзяржаўны архіў Гродзенскай вобласці.

У 1960 г. архіў пераўтварылі ў Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў БССР у г. Гродно, у маi 1993 г. – у Беларускі дзяржаўны гістарычны архіў, у лютым 1995 г. – у Нацыянальны гістарычны архіў у г. Гродно, ў верасні 1996 г. – у Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродно. У 2001 г. архіў атрымаў назву «Дзяржаўная ўстанова« Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродна ».

С 2008 па 2014 гг. праходзіла рэканструкцыя будынка былой сталовай завода «Радиоприбор», якi складаецца з трох паверхаў, з прыстасаваннем пад Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродно. Да свайго пераезду архіў дабіраўся цяжкім і доўгім шляхам. Калектыў архіва невялікі, у асноўным жаночы і «перацягнуць» сваімі сіламі такі аб'ём дакументаў (вага скрынкі складала ад 10 да 25 кг) не ўяўляўся магчымым. Дзякуючы садзейнічанню Старшыні Гродзенскага аблвыканкама Краўцова В.У., камандуючага войскамі Заходняга аператыўнага камандавання Патапенка С.В. і камандзіра 74-га асобнага палка сувязі г. Гродна Юнца А.І. гэтая праблема была паспяхова вырашана. Для перавозкі дакументаў і маёмасці, ваеннай часткай кожны дзень вылучаліся крыты МАЗ умяшчальнасцю да 900 скрынак і 12-14 салдат. Дзень пераезду наступіў 10 июня. Для палягчэння транспарціроўкі скрынак з другога паверха вядучым інжынерам Лагодам Г.А.. было распрацавана і ўкаранёна ў працэс перамяшчэння дакументаў збудаванне, ласкава празванае архівістамі «слонік». Скрынкі спускалі па спецыяльным жолабе прама да машыны, што значна эканоміла наш час і сілы.

 

Нарэшце здзейснілася! 19 жніўня ў новы будынак прайшоў апошні рэйс.

Варта адзначыць, што за рэкордна кароткі тэрмін было ажыццёўлена 36 рэйсаў з архіўнымі дакументамі і маёмасцю, пераадолена 267 кіламетраў шляху, перавезена 1309 фондаў (415194 адзінкі захоўвання), заключаных у 25000 каробак і звязкаў, 1221 адзінка даведачна-інфармацыйнага фонду, 17295 выданняў навукова-даведачнай бібліятэкі, сістэматычны, імянны, тэматычныя каталогі.

30 кастрычнiка 2014 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка па вуліцы Гаспадарчая, 21, у якім размясціўся Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродно.

У цырымоніі адкрыцця прынялі ўдзел міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь А.Л. Сліжэўскі, дырэктар Дэпартамента па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі У.І. Адамушка, намеснік дырэктара Дэпартамента А.А. Ледаўская, намеснікі старшыні Гродзенскага аблвыканкама і Гродзенскага гарвыканкама В.А. Лiсковiч і З.В.. Кулеш, начальнік галоўнага ўпраўлення юстыцыі Гродзенскага аблвыканкама А.Н. Сянькевіч, дырэктар Упраўлення капітальнага будаўніцтва горада Гродна А.А. Урублеўскі, генеральны дырэктар ААТ “Гроднапрамбуд” А.І.. Вагабаў, дырэктара архіваў, журналісты, работнікі і ветэраны архіўнай галіны і іншыя ганаровыя госці.

А.І.. Вагабаў уручыў сімвалічны ключ ад будынка дырэктару архіва Т.Ю. Афанасьевай. Ганаровае права перарэзаць чырвоную стужку было дадзена А.Л. Сліжэўскаму, У.I. Адамушку і Т.Ю. Афанасьевай.

Структура архіва

Дзяржаўная ўстанова «Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродна » (НГАБ у г. Гродно)  з'яўляецца навукова-метадычным і навукова-даследчым цэнтрам па працы з дакументамі Нацыянальнага архіўнага фонду Рэспублікі Беларусь у галіне архівазнаўства, крыніцазнаўства, археаграфіі і іншых дапаможных гістарычных дысцыплін.

Архіў ажыццяўляе прыём, навуковую апрацоўку, ўлік, пастаяннае захоўванне архіўных дакументаў, стварае і удасканальвае навукова-даведачны апарат, ужываючы сучасныя аўтаматызаваныя архіўныя тэхналогіі, займаецца інфармацыйнай дзейнасцю і выкарыстаннем архіўных дакументаў у інтарэсах грамадзян, грамадства і дзяржавы.

Асноўныя аддзелы:

аддзел уліку дакументаў, інфармацыйна-пошукавых сістэм і аўтаматызаваных архіўных тэхналогій у адпаведнасці з ускладзенымі на яго задачамі:

  • праводзіць работу па стварэнню і развіццю сістэмы навукова- даведачнага апарата і навукова- даведачнага апарата ў электронным выглядзе, забяспечвае яго захаванасць і выкарыстанне;
  • ажыццяўляе апісанне дакументаў архіва, ўдасканаленне і перапрацоўку вопісаў, вызначэннем катэгорый фондаў;
  • стварае і развівае сістэму каталогаў, ажыццяўляе тэматычныя распрацоўкі і каталагізацыю дакументаў архіва, удасканальвае іх якасны склад, вядзе ўлік і аналізуе эфектыўнасць выкарыстання інфармацыйна- пошукавых сістэм, падрыхтоўвае прапановы па іх ўдасканаленні;
  • ажыццяўляе дзяржаўны ўлік дакументаў і ўсіх змяненняў у складзе і аб'ёме фондаў па архіве, у тым ліку выяўляе, апісвае і вядзе ўлік асабліва каштоўных і унікальных дакументаў, пячатак па геральдыцы і сфрагістыкі, мiкрафотакопiй страхавога фонду і лічбавых копій фонду карыстання;
  • складае звесткі аб складзе і аб'ёме фондаў архіва для Дзяржаўнага фондавага каталога Нацыянальнага архіўнага фонду Рэспублікі Беларусь;
  • ажыццяўляе працы ў праграмных модулях «Улік»,   «Навукова- даведачны апарат »,  «Адміністратар архiва», а таксама ў праграме "Праграмнае забеспячэнне для фарміравання архіўных пакетаў SIP" Сістэмы адкрытага доступу да дакументаў Нацыянальнага архіўнага фонду Рэспублікі Беларусь (СОДД);
  • удзельнічае ў падрыхтоўцы да выдання архіўных даведнікаў (даведнікаў, паказальнікаў, аглядаў, вопісаў, каталогаў і інш.) і распрацоўцы навукова- даследчых тэм, падрыхтоўцы метадычных дапаможнікаў па профільных аддзелу напрамках.

–  аддзел забеспячэння захаванасці дакументаў і фондаў у адпаведнасці з ускладзенымі на яго задачамі:

  • ажыццяўляе захоўванне i рацыянальнае размяшчэнне дакументаў архіва;
  • кантралюе забеспячэнне стварэння і падтрымання аптымальных умоў і санітарна-гігіенічнага рэжыму захоўвання дакументаў, рэжыму доступу да архiвасховiшча, выкананне правіл пажарнай бяспекі ў іх;
  • арганізуе ў выпадку неабходнасці дэзінфекцыю,  дэратызацыю памяшканняў архiвасховiшчаў;
  • праводзіць праверкі наяўнасці і стану дакументаў;
  • ажыццяўляе работу па ацэнцы і ўліку фізічнага стану дакументаў, у тым ліку і на плёнкавых і электронных носьбітах, страхавога фонду і фонду карыстання;
  • арганізуе і каардынуе работы па падрыхтоўцы дакументаў да рэстаўрацыі, пераплёту, аднаўленню загасаючых тэкстаў, стварэнні фонду карыстання на электронных носьбітах;
  • ажыццяўляе работы ў праграмным модулі «Забеспячэнне захаванасці»;
  • удзельнічае ў навукова-даследчай працы, распрацоўцы метадычных дапаможнікаў па профільным кірунку, укараненні іх вынікаў у практыку работы аддзела.

–   аддзел інфармацыі, публікацыі і выкарыстання дакументаў у адпаведнасці з ускладзенымі на яго задачамі:

  • ажыццяўляе ініцыятыўная інфармаванне аб дакументах архіва органаў дзяржаўнай улады, іншых зацікаўленых у рэтраiнфармацыi ўстаноў і арганізацый, інфармаванне грамадскасці аб дакументах архіва праз сродкі масавай інфармацыі;
  • выконвае запыты устаноў і арганізацый, грамадзян Рэспублікі Беларусь, а таксама замежных арганізацый і грамадзян па дакументах архіва, выдае ва ўстаноўленым парадку завераныя копіі і выпіскі з дакументаў, архіўныя даведкі генеалагічнага, тэматычнага (біяграфічнага) характару;
  • арганізоўвае дакументальныя выставы, падрыхтоўвае тэматычныя падборкі дакументаў, правядзенне экскурсій па архіве, лекцый, сустрэч з грамадскасцю;
  • ажыццяўляе сумесна з архіўнымі, навуковымі і іншымі зацікаўленымі ўстановамі або самастойна падрыхтоўку да выдання дакументальных публікацый, даведачна-інфармацыйнай і навукова-папулярнай літаратуры;
  • арганізоўвае працу чытальнай залы архіва, ва ўстаноўленым парадку забяспечвае абслугоўванне карыстальнікаў у чытальнай зале;
  • забяспечвае захаванасць дакументаў, мiкрафота і лічбавых копій у працэсе іх выкарыстання;
  • ажыццяўляе работы з праграмным модулем «Выкарыстанне»;
  • удзельнічае ў навукова-даследчай працы, распрацоўцы метадычных дапаможнікаў па профільным кірунку, укараненні іх вынікаў у практыку работы аддзела.

–   лабараторыя спецыяльнай апрацоўкі архіўных дакументаў у адпаведнасці з ускладзенымі на яе задачамі:

  • стварае фонд карыстання архіўных дакументаў, навукова-даведачнага апарата на электронных носьбітах;
  • ажыццяўляе капіраванне архіўных дакументаў;
  • ажыццяўляе рэстаўрацыю і рамонт архіўных дакументаў і друкаваных выданняў;
  • праводзіць дэзінфекцыю архіўных дакументаў і друкаваных выданняў;
  • ажыццяўляе пераплёт архіўных дакументаў, навукова-даведачнага апарату, бібліятэчнага фонду, даведачна-інфармацыйнага фонду і справаводства архіва.

 

Дапаможныя аддзелы:

–    інжынерна-тэхнічны аддзел

–    адміністрацыйна-гаспадарчы аддзел

–    бухгалтарскі ўлік

У архіве функцыянуе чытальная зала і навукова - даведачная бібліятэка.